Quranda elm və hikmət; "Hikmət" sözü Quranda iyirmi dəfə təkrar olunmuşdur. Hikmət sözünün mənası haqqında Quranda təfsirçilər müxtəlif izahlar veriblər ki, onların xülasəsi bunlardan ibarətdir:

1. Hikmətdə məqsəd peyğəmbərlikdir. (Əminul İslam Tərbərsi, Təfsir Məcməul-Bəyan fi təfsiril-Quran,c.2; səh.151)  Necə ki, Quranda oxuyuruq: "Davud Calutu öldürdü. Allah Davuda həm hökmranlıq, həm də hikmət (peyğəmbərlik) verdi." (Bəqərə surəsi, 251)

2. Hikmətdə məqsəd, şəriətdə halal və harama elm ələ gətirməkdir. (Əminul İslam Tərbərsi, Təfsir Məcməul-Bəyan fi təfsiril-Quran, c.2; səh.298) Quran ayəsində oxuyuruq: "(Allah) ona (İsaya) yazmağı, hikməti (halal və haramı), Tövratı və İncili öyrədəcək." (Ali İmran surəsi, 48)

3. Təfsirçilərdən bəziləri hikmətdə məqsədin Quran elmləri, Quranın nəsx edən (ləğv edən) və nəsx olunan ayələrinə, möhkəm və mütəşabeh, müqəddəm və müəxxər və sair ...ayələrinə aid olan elmin olduğunu deyirlər. (Əminul İslam Tərbərsi, Təfsir Məcməul-Bəyan fi təfsiril-Quran, c.2; səh.269)   Quranda oxuyuruq: "Allah istədiyi şəxsə hikmət (elm, mərifət, müdriklik) bəxş edər. Kimə hikmət bəxş edilmişsə, ona çoxlu xeyir (əbədi səadət) verilmişdir. Bunu ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər!" (Bəqərə surəsi, 269)

4. Bəzi təfsirçilərin nəzərinə görə isə hikmət, əməl və söz meydanında Allah-təalanın kəlamının əslinə və həqiqəti dərk etməkdir. (Əminul İslam Tərbərsi, Təfsir Məcməul-Bəyan fi təfsiril-Quran, c.2; səh.194)

5. Bəziləri hikməti dinin geniş mənada anlamı kimi təfsir edirlər. 

6. Digər təfsirçilər isə hikmətə dindən düzgün və səhih dərk kimi məna vermişlər.

7. Bir dəstə isə bu əqidədirlər ki, "hikmət" elə bir elmdir ki, başdan başa insanın islah olub kamala yetməsinə səbəb olur.

8. Nəhayət, Əllamə Təbatəbai bütün bu mənaları özündə cəmləşdirən bir nəzəriyyə vermişdir. O da bundan ibarətdir ki, hikmət, məsələnin elmi mahiyyətinin möhkəm və tam yəqinliklə ələ gəlməsinə deyilir.  (Əllamə Təbatəbai, Məhəmməd Hüseyn, Təfsir Əl-Mizan, c.2; səh.351)

Əslində, bütün qeyd olunan mənalar bu mənanın daxilində qərar tutmuşdur. Çünki, "hikmət", "möhkəm", "hökm" və sair kimi kəlmələrin mənasında bir növ möhkəmlik və aradan getməmək mənası yatmışdır. (Cavad Amuli, Əbdullah, Quranda Quran, c.1; səh. 297) Allah-təalanın Quranı "Kitabun-həkim" adlandırması ondan ötrüdür ki, Quran vaxtında söz deyir, yaxşı söz deyir, bəyan etdiyi şeyin yanında dəlil və sübutu var. Dəlil və sübutu olmayan söz möhkəm olmaz. İslam Peyğəmbərindən (s) nəql olunan hədisdə oxuyuruq: "Allah-təala ən qiymətli Quran nemətini mənə əta etmiş və onunun yanında lazımı qədər hikmət də vermişdir. Hikmətdən bəhrəsi olmayan ev viranədir. Beləliklə, elm və bilik öyrənin, elə olmasın ki, nadan və savadsız halda öləsiniz!" ( Cəlaləddin Siyuti, Əd-Durrul Mənsur, c.1; səh.335)   

Amma, "elm" kəlməsi, Qurani-kərimdə 105 dəfə təkrar olunmuşdur. Əlbəttə, elm kəlməsindən düzülən sözləri də nəzərə alsaq, belə kəlmələrin Quranda sayı çoxdur. Bu söz (elm), bəzən Quranda "bilik" mənasında işlənib. Məsələn ayədə var, "Hər qəbilə özünün su içəcəyi yeri bildi." (Əraf surəsi, 160) Bəzən izhar və aydınlaşdırmaq mənasında olur məsələn, "Sonra iki tayfadan (möminlərdən və kafirlərdən) hansının onların (mağarada) qaldıqları müddəti daha düzgün hesabladıqlarını bilmək üçün onları oyatdıq." (Kəhf surəsi, 12) Əllamə Təbatəbai bu ayənin mənasında yazır; məqsəd, hazırda olan elmdir. O da, Allah-təala yanında bir şeyin hüzuru və xüsusi vücudu mənasındadır. Elm, bu mənada Quranda çox işlənmişdir. Bəzən Quranda elm, dəlil və höccət mənasında işlənib. (Kəhf surəsi, 4-5)

Beləliklə, elm haqqında qeyd olunmuş bütün mənalardan belə nəticə almaq olur ki, bütün varlıqların özünə məxsus elmləri vardır. Necə ki, Əllamə Təbatəbai  -  "Elə bir şey yoxdur ki, Allaha tərif deyib Ona şükür etməsin, lakin siz onların (dillərini bilmədiyiniz üçün) təqdisini anlamazsınız." ( İsra surəsi, 44) - ayəsinin  təfsirində yazır ki, ayədəki  "lakin, siz onların təqdisini anlamazsınız." - cümləsi varlıqların təqdisinin elm üzündən olmasına ən yaxşı dəlildir. Çünki, əgər varlıqların təsdiqindən məqsəd yalnız, varlıqlarının Allaha nisbət verilməsi olsaydı, onda ayədə onların dillərini anlamamağın açıqlanmasının heç bir mənası olmazdı. (Əllamə Təbatəbai, Məhəmməd Hüseyn, Təfsir Əl-Mizan, c.17; səh.609) Quranda bu mənaya (varlıqların elminin olmasını) isbat edən ayələr çoxdur. Məsələn, Quranda bir ayədə oxuyuruq Allah-təala buyurur: "Məhz o gün (yer) öz hekayətini söyləyəcəkdir. Çünki (bunu) ona sənin Rəbbin vəhy etmişdir (buyurmuşdur)!" (Zilzal surəsi, 4-5) Bu qəbildən olan ayələr isbat edir ki, insanın əzalarının şəhadət verməsi və Allah-təala ilə dilə gəlib  söz danışmaları və Haqq-təalanın suallarına cavab vermələri hər bir varlığın özünəməxsus elmi əsasında olar. Əlbəttə, diqqət etmək lazımdır ki, elmin özünəməxsus dərəcələri vardır.

Hikmətlə elmin fərqi; Bu iki kəlmənin fərqlərini bəyan etməzdən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, Qurani-Kərimdə bəzən "hikmət" Allah-təalaya nisbət verilir. "Bil ki, Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir!" (Bəqərə surəsi, 260) Qurani-Kərimdə "həkim" kəlməsi 92 dəfə, "əlim" (bilən) kəlməsi isə 156 dəfə Allah-təalaya nisbət verilmişdir. "Həkim" və "bilən" vəsfləri Allah-təalanın zati sifətlərindəndir. Çünki, Allahın hikməti dedikdə o nəzərdə tutulur ki, yaratdıqlarını ən möhkəm şəkildə və qüdrətlə yaradıb, yaradılış hər bir mənasızlıqdan uzaq olub, Onun zatından sayılan sonsuz elminə əsaslanır. Hikmətin əməli sifətlərindən də olmasına baxmayaraq, bu cəhətdən də Allah-təalanın Öz işlərində möhkəm, qüdrətli və hər cür batil işdən pak olmasını isbat edir. Hər halda, Allahın zatı sifətləri Onun zatı ilə eyni olduğu üçün bu iki sifət (həkim və bilən) arasında elə bir fərq yoxdur. Ona görə ki, həkim və bilən sifətlərinin hər ikisi, Allah-təalanın bilik və elminə işarədir. Fərq bundadır ki, hikmət adətən, Allah-təalanın elmi cəhətlərinə, elm isə nəzəri cəhətlərinə işarə edir. Başqa sözlə desək elm, Allah-taalının sonsuz biliyindən xəbər verir, hikmət isə Onun yaratdığı aləmlərin və Qurani-Kərimdə  nazil etdiklərinin hədəfindən xəbər verir. (Məkarim Şirazi, Təfsir Nümunə, c.15; səh.399)

Bəzən bu iki sifət insana və digər ağıl sahibləri olan varlıqlara da nisbət verilir. İnsanda hikmətin olması, onun varlıqlara dərin elmi, bəyənilmiş və xeyir işlərin görülməsi mənasındadır. (Müfrədat Rağib, "hökm" kəlməsi) Başqa sözlə desək, "həkim insan" o kəsdir ki, mərifət meyarlarını özündə cəm etməklə, onun vasitəsilə haqqı tanıya bilsin, batili isə hansı libasda olmasına baxmayaraq haqdan ayıra bilsin. Bu həmin mövzudur ki, filosoflar onu öz dillərində "nəzəriyyə qüvvəsinin kamal həddi" adlandırırlar. (Məkarim Şirazi, Təfsir Nümunə, c.15; səh-399) Deməli, həkim o kəsdir ki, dərin dərk qüvvəsindən  bəhrələnib, mərifət əhli və sağlam düşüncəyə malik olmalıdır. İmam Kazım (ə) Hişam ibni Həkəmə buyurur: "Həkmətdən məqsəd əql və dərkdir." (Məkarim Şirazi, Təfsir Nümunə, c.17; səh.37)

Beləliklə, hikmət elə bir dərk və düşüncə tərzidir ki, elmə əsaslanır, onun da əsl həqiqəti Allah-təalaya məxsusdur. Bundan əlavə, İmam Sadiq (ə) buyurur: "Allah-təala özü elmdir və cəhlin Ona yolu yoxdur." (Amuli, Şeyx Hürr, Əl-Fusulul mühümmə fi üsulul əimmə, c.1; səh. 228)   Həmin həqiqət ki, Loğman Allah-təala tərəfindən almışdır. Quranda oxuyuruq: "Həqiqətən, Loğmana: "Allaha şükür et!"(deyə) hikmət verdik." (Loğman surəsi, 12)

Çox təəssüflər olsun ki, İslama irad tutan bəzi elmsiz və hikmətdən xəbərsizlər hələ də düşüncələrinə sığışdıra bilmirlər ki, onların istifadə etdikləri hətta, o qısa və dar düşüncəli əqlləri də bütün insanlara olduğu kimi onlara da Allah-təala tərəfindən feyz kimi verilmişdir. Yoxsa çoxları o azacıq ağıl üzündən psixiatriya mərkəzlərində qalmalı olardılar...

Ardı olacaq