Xəbər Lenti

İnfoqrafika

Arxiv

Yazar

14 Sentyabr

2018
15:30
Rusiyalı diplomatdan Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı SENSASİYON AÇIQLAMA

Gələn həftə Həştərxanda Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın qəbul edilməsi ilə əlaqədar ilk böyük regional tədbir - Xəzər Media Forumu keçiriləcək (sənəd avqustun 12-də beş Xəzəryanı dövlətin rəhbərləri tərəfindən imzalanıb). İştirakçılarından biri Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Xəzər dənizinin səfiri hüquqi statusunda çoxtərəfli danışıqlarda Rusiya nümayəndə heyətinin rəhbəri İqor Bratçikov olacaq. FaktXeber.com-un məlumatına görə, o, "Kommersant"a 20 ildən çox üzərində işlənən Konvensiyanın qəbulunda kimin qazandığı, kimin isə itirdiyi barədə danışıb.

- Sizin proqnozlarınıza görə, Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın beş ölkəsinin parlamentində ratifikasiyası nə qədər müddət çəkə bilər?

Konvensiyanı Xəzər dənizində insidentlərin qarşısının alınması razılığı ilə “bir paketdə oxumaq” lazımdır, hansı ki, RF prezidenti Vladimir Putinin təşəbbüsü ilə hazırlanıb və Aktau sammitində imzalanıb.

- Düşünürəm ki, ratifikasiya prosesini süni şəkildə heç kim gecikdirməyəcək. Konvensiya balanslaşdırılmış və ədalətli bir sənəddir və sahilyanı bütün ərazi ölkələrinin milli maraqlarını tam nəzərə alır. Onun erkən qüvvəyə minməsi bütün tərəflərin ehtiyaclarına cavab verir.

Amma eyni zamanda, istisna etmirəm - bu mənim şəxsi fikrimdir, ayrı-ayrı  ölkələrdə seçki dövrü ratifikasiya proseduruna təsir edə bilər. Ancaq konvensiyanın seçkiqabağı mübarizədə girov olmaması vacibdir.

- Siz İranı nəzərdə tutursunuz, hansı ki, bəzi siyasi qüvvələr Konvensiyanın qəbul edilməsini tənqid edib?

- Bəli. Ancaq bəzi digər Xəzəryanı ölkələrdə də önümüzdəki illərdə seçkilər olacaq. Bildiyiniz kimi, seçkiqabağı kampaniyalar səsvermədən çox-çox əvvəl başlanır və daxili siyasi və xarici siyasi proseslərə təsir göstərir. Ümid edirəm ki, buna görə konvensiyanın ratifikasiyasında gecikmə olmayacaq. Konvensiyaya "hücum" ya tənzimlənən məsələlərin mahiyyətini yanlış anlamaqdan, ya da daxili siyasi rəqiblər üçün problem yaratmaqdan ibarətdir.

- Belə görünür ki, Rusiya tərəfindən ratifikasiya ilə əlaqədar heç bir problem olmayacaq?

- Ümid edirəm ki, bizim siyasi qüvvələr bu sənədləri diqqətlə öyrənəcəklər və hər hansı bir sualları olacaqları təqdirdə, Xarici İşlər Nazirliyində onlara məmnuniyyətlə cavab veriləcək.

- İmza atan ölkələr, indi,  yəni ratifikasiya prosesinin başa çatmasından əvvəl, konvensiyaya riayət etməlidirlərmi?

- Beynəlxalq müqavilələr qanunu ilə konvensiyanı imzalayan dövlətlər öz obyektinə və məqsədinə zidd olan hərəkətlərdən çəkinməyə borcludurlar.

- Konvensiyanın imzalanmasından bir ay keçib, indi açıqlaya bilərsinizmi bu sənədin əvvəllər qəbul edilməsinin qarşısını nə alırdı, niyə bunun üçün 20 ildən çox müddət lazım olub?

- Qarşılıqlı razılığa əsasən, bu danışıqları gizli şəkildə aparmışıq. Və kütləvi informasiya vasitələri vasitəsilə bir-birinin mövqelərini şərh etməkdən qəsdən çəkinirdik. Bu təcrübə özünü doğrultdu.  Və sözün doğrusu, düşünmürəm ki, indi də bu müzakirələrin bütün təfərrüatının açıqlanması lazımdır. Vacib olan "Xəzər dənizinin bərabərliyi"nin ümumi məxrəcə gətirilməsidir.

Bu danışıqların sürətləndirilməsi məsələsinə gəlincə, 2014-cü ilin sentyabrında Həştərxanda keçirilən dördüncü Xəzər sammitinin yekun mətnə çatmaq baxımından irəliləyiş olmuşdur. Həmin vaxt prezidentlər konqresin "skeletini" formalaşdırdıqları bir siyasi bəyanat qəbul etdilər. Bu danışıqların davamı üçün güclü stimul oldu. İşimiz əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndi: son dörd il ərzində ötən 10 ildən daha çox nəticə əldə etdik. Xarici işlər nazirləri, 2017-ci ilin dekabrında Moskvada toplandıqda, onlar nəhayət bütün məsələlərdə razılaşa bildilər – konvensiya imzalanmağa hazır idi.

Mən gizlətməyəcəyəm: Xarici İşlər Nazirliyinin Moskva görüşü və Aktau zirvəsi arasındakı dövrdə konvensiyanın qədəri üçün müəyyən bir narahatlıq oldu. Amma ölkələrimizin liderləri arasında əldə edilmiş etimad səviyyəsi, ümumi məsuliyyət anlayışı Aktau zirvə toplantısının uğurlu olmasını təmin etdi.

- Konvensiya qüvvəyə mindikdən sonra 1921 və 1940-cı illərdə bağlanan Sovet-İran müqavilələri necə olacaq? Onlar ləğv olunurmu?

- Xeyr, bu sənədlər ləğv edilmir. Xəzər dənizinə aid olan hissələrdə yeni konvensiya təbii olaraq üstünlük təşkil edəcəkdir. Lakin 1921 və 1940-cı illərin müqavilələri yalnız Xəzər dənizinə deyil, ikitərəfli münasibətlərin digər aspektlərinə aiddir. Əlbəttə, bu hissədə fəaliyyət göstərəcəklər.

- Konvensiya Xəzərin dibindəki  seqreqasiya məsələsini dəqiqləşdirməyib. Yalnız deyilir ki, "Xəzər dənizinin dib və dərinlik sahələrinin sərhədlənməsi qonşu və üzbəüz  dövlətlərin razılığı ilə həyata keçirilir və ümumi qəbul edilən qanun və prinsip normalarını nəzərə alır". Bu o deməkdirmi ki, Xəzərin cənub hissəsində mineral ehtiyatlarının bölünməsi ilə bağlı mübahisəli məsələlər Konvensiyadan kənar xaric dövlətlər tərəfindən qərar verəcək? Yəni bu baş ağrısının həlli daha sonraya qalıb?

- Burada sizinlə razı deyiləm. Mənə də göründüyü kimi, Konvensiya elə məhz dəniz dibinin və dərinliklərinin bölüşdürülməsi prinsipləri haqqında dəqiq məlumat verir. İndi 1998-2003-cü illərdə Xəzərin şimal hissəsində aparılmış delimitasiya beştərəfli şəkildə təsdiq olunur. Mən Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasındakı razılaşmalardan danışıram. Şimal üçün tapılmış formul Cənubi üçün həllər təklif edir. Ancaq konkretlik üçün Xəzərin cənubundakı ikitərəfli və üçtərəfli formatda razılaşmaq lazımdır.

- Konvensiyanın o da anlaşılır ki, Xəzəryanı dövlətlər  bütün “beşliyin” razılığını almadan,  dənizin dibinə boru kəmərləri çəkə bilər, bunun üçün, ancaq ərazisindən boru keçən dövlətlə razılaşmaq lazımdır. Formal olaraq Türkmənistandan Azərbaycana Transxəzər qaz kəmərinin tikintisinə rəsmi şəkildə yol açılır, hansı ki, əvvəllər Rusiya buna kəskin etiraz etmişdi. Amma imzalanmadan  az əvvəl Transsərhəd Konteksdə Ətraf Mühitə təsirin Qiymətləndirilməsi (EİA) barədə protokol qəbul edilmişdi. Buna əsasən  qərar konsensula veriləcək və şübhə yaranacağı təqdirdə istənilən ölkə boru  çəkilməsini bloklaya bilər. Bu Transxəzər qaz kəməri kimi layihələr üçün bir növ “stop-kran” deyil?

- Konvensiyanı Xəzərin hüquqi vəziyyəti və EİA üzrə protokolla tamamilə düzgün əlaqələndirdiniz. Məsələ burasındadır ki, tərəflər boru kəmərini (konvensiya maddəsində deyildiyi kimi adlandıraq) iştirakçısı olduqları müqavilələrə, o cümlədən Xəzər dənizinin dəniz ətraf mühitinin mühafizəsi haqqında çərçivə konvensiyası və ondakı protokollara uyğun ekoloji tələblər və standartlara cavab verən layihələrlə çəkə bilərlər. Sözügedən EİA protokolu bu baxımdan əsasdır. Bu, beş dövlətin hər birinə Xəzər dənizinin təbii mühitinə təsir göstərə biləcək və ona zərər verə biləcək dəniz fəaliyyəti layihələrinin mərhələlərində ətraf mühitə dair hərtərəfli qiymətləndirmədə iştirak hüququnu verir. Kkarbohidrogenlərin bir sahildən digərinə ötürülməsi layihələri avtomatik olaraq bu protokola tabedir. Ötən ilin sonlarında Konvensiyanın  yekun sazişdə nazirlər razılığa gəldilər ki, ona qədər və eyni anda EİA  protokolu da imzalanacaq. Belə də oldu.

- Beləliklə, Rusiya Transxəzər qaz kəmərinin və ya digər qaz kəmərinin Xəzər ekologiyasına mənfi təsir göstərəcəyindən qorxsa, bu layihəni dayandıra bilərmi? İki dövlət başqalarının etirazlarına zidd olaraq boru kəməri çəkməyə qərara versə nə olacaq?

- Bu halı həm Xəzər dənizinin hüquqi vəziyyəti, həm də dənizin ətraf mühitinin mühafizəsi üzrə göstərilən çərçivə konvensiyası haqqında konvensiya istisna edir. Tərəflər sadəcə razılaşmaq və "mübahisələri məsləhətləşmələr, danışıqlar və ya digər sülh yolu ilə həll etmək" məcburiyyətindədirlər. Bu nə qədər uzun sürsə də. Əminəm ki, heç bir tərəf qarşıdurma məntiqinə əsaslanmayacaq və zidd çıxış etməyəcəkdir.

- Rusiyanın Xəzərdə boru kəmərlərinin çəkilməsi planları varmı?

- Əslində, Rusiya və digər sahilyanı ölkələr artıq Xəzərdəki müxtəlif sahələrdəki, minlərlə kilometrlik müxtəlif boru xətləri çəkiblər. Belə texniki boruların sayı daha da  artacaq. Magistral, Transxəzər boru kəmərlərinə gəldikdə, onların tikintisi üçün heç bir planımız yoxdur.

- Rusiya hazırda Xəzərdə öz hərbi qüvvələrini fəal şəkildə yerləşdirir. Digər tərəfdən, bəzi mənbələrə görə, Xəzər dənizinin sektorlara bölünməsi fikri müzakirə olundu, bu da Rusiya flotunu öz sektorunda "kilidləyə" bilər. İddiaya görə, bu, bölgədən kənar ölkələr tərəfindən də dəstəklənir. Bu belədirmi? Əgər belədirsə, Xəzəryanı ölkələrin hərbi gəmilərinin hərəkəti necə tənzimlənəcək?

- Regiondan kənar oyunçuların müzakirələrə təsir göstərmək cəhdləri son 20 il ərzində danışıqların sonunadək davam edib.

- Kim tərəfindən?

- Xəzər dənizinə olan maraq Avrasiya qitəsindən kənarda olanlar da daxil olmaqla bu bölgədən uzaq olan ölkələr tərəfindən göstərilib.

- ABŞ-dan danışırsınız?

- O da var.

Xəzər dənizinin sularının milli sektorlara bölgüsü haqqında sualına cavab olaraq isə deyə bilərəm ki, Rusiya Federasiyası əvvəldən buna qarşı çıxıb, bunun əvəzində dibi bölərək, suyu ümumi istifadəyə verilməsini təklif edib. Danışıqların müəyyən mərhələsində biz tərəfdaşlarla belə razılığa gəldik ki, sahil boyunca bütün ölkələrdə mili suverenlik altında 15 mil (təxminən 24 km) enində ərazisi və balıq tutma sahəsi olsun, ondan sonra isə ümumi su sahəsi barədə razılığa gəldik. Burada bütün Xəzəryanı dövlətlər gəmiçilik və digər dəniz fəaliyyətlərində eyni hüquqa malik olacaq.

Xəzər dənizində hərbi donanmaların inkişafına gəlincə, Rusiya, o cümlədən bütün ölkələrin maraqlarına bərabər şəkildə riayət olunur. Diqqətinizə çatdırım ki, Konvensiyanı Xəzər dənizində insidentlərin qarşısının alınması razılığı ilə “bir paketdə oxumaq” lazımdır, hansı ki, RF prezidenti Vladimir Putinin təşəbbüsü ilə hazırlanıb və Aktau sammitində imzalanıb.

- Və nə nəzərdə tutulur?

- Hər iki sənəd donanmanın inkişafı, sahilyanı ölkələrin ərazi suları xaricində hərbi gəmilərin naviqasiyası və hərəkətlərinin təmin edilməsinə zəmanət verir. Sahil zonasında və intensiv iqtisadi fəaliyyət sahələrində gəmilərin təhlükəsiz manevr qaydaları müəyyənləşdirilir. Eyni zamanda, tərəflər dəniz sahəsində Xəzərdə etibarlılığın artırılması üzrə tədbirlərin təkmilləşdirilməsi üzrə dialoqun davam etdirilməsinə razılıq veriblər. Beləliklə, sizin dediyiniz kimi, Xəzər donanmasının "kilidlənməsini” görmədim.

- Yaxın gələcəkdə Xəzəryanı ölkələr konvensiyanı ratifikasiya etməklə yanaşı hansı işlər görməlidirlər?

- Xəzər dənizində bir neçə əməkdaşlıq mexanizmi mövcuddur. Konvensiyanın imzalanmasından sonra bu iş davam edəcəkdir. Mən, xüsusilə, sahilyanı ölkələrin liderləri arasında qarşılıqlı əlaqə formatı halına gələn sammitlər haqqında danışıram. Müqaviləyə əsasən, Xəzəryanı ölkələrin xarici işlər nazirlərinin, nəqliyyat, iqtisadiyyat və Xəzər dəniz limanları administrasiyalarının nümayəndələri müntəzəm olaraq görüşlər keçirəcəklər. Beş ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi nəzdində ilk yığıncağını noyabr ayında keçirəcək olan yüksək səviyyəli işçi qrupu yaradılacaq.

- Demək olarmı ki, beş dövlətdən hansısa biri  konvensiyadan daha çox qazanıb, digər isə əksinə zərərdə olub?

- Konvensiyada təsbit edilən razılaşmalar kiminsə əlinin sındırılmasının, yaxud burulmasının nəticəsi deyil. Müzakirələr tamamilə bərabər və qarşılıqlı hörmətli mühitdə baş vermişdir. Bəli, hər bir ölkənin bu konvensiyanın necə görünməsi barədə öz fikirləri var idi, amma sonunda biz ümumi məxrəcə gəldik. Heç kəs itirmədi, hər kəs qazandı.

Mətndə səhv varsa, həmin səhvi seçib Ctrl + Enter düyməsini basaraq bizə göndərin
Bölmənin digər xəbərləri


® 2009 FAKTXEBER.COM - Onlayn Xəbər Portalı

Dərc olunan materialların mətninə görə, redaksiya heç bir məsuliyət daşımır.
Saytdakı materiallardan istifadə edərkən istinad zəruridir.


13-11-2018 10:54



  (+994 55) 786-96-84

  [email protected]

Valyuta.com