Xəbər Lenti

İnfoqrafika

Arxiv

Yazar


Aqil Mehdi

11 Aprel

2009
1706
Beynəlxalq sistemin yeni aktyorları

İndi "çoxqütblü bir dünya nizamı" gündəmdədir; iqtisadi, ictimai və siyasi inkişaflar dünya daxilində yeni "qütb başı" ölkələrin səhnəyə çıxmağa başladığına işarə edir.

Məsələn, 1990-2007-ci illəri arasında qlobal iqtisadiyyatın həcminin 23 trilyon dollardan 53 trilyon dollara çıxdığı və bu artımın yarısının inkişaf etməkdə olan ölkələrdən gəldiyi müşahidə edilir. Son iki ildə aralarında 30 Afrika ölkəsinin də olduğu 124 ölkənin böyümə sürəti yüzdə 4-ü keçir. Dünyadakı xarici kurs ehtiyatı miqdarının yüzdə 75-i Asiya ölkələri ilə neft çıxaran ölkələrin əlindədir. Bu  ölkələrin əlində ayrıca olaraq 2.5 trilyon dollar büdcədən xaric ictimai fondlar var.

Strategiya mütəxəssislərinin təxminlərinə görə, 10 il sonra Hindistanın və Çinin qlobal nəticədən əldə etdiyi pay yüzdə 10-u keçəcək, Yaponiyanın payı yüzdə 5 olacaq. 20 il sonra Rusiya , Braziliya, Çin, Hindistan və Meksika  iqtisadiyyatlarının cəmi, bugünkü G-7 ölkələrinin cəmi iqtisadiyyatından çox daha böyük olacaq.

Bu vəziyyətin nəyə işarə olduğu çox açıqdır: Beynəlxalq sistemdə iqtidar mərkəzi sürətlə sürüşür, tək bir mərkəzin iqtidarı təmsil etmə qabiliyyəti itir, yeni dağınıq iqtidar mərkəzləri ortaya çıxır.

İndiyə qədər beynəlxalq sistemdə iqtidar mərkəzi olan Qərb Dünyası (ABŞ buna daxil), iqtidar ərkini əlindən qaçırır, Qərb xaricində yeni güclü iqtidar mərkəzləri, "qütb başları" özünü göstərir.

Qərbxarici yeni qlobal aktyorların başında Rusiya gəlir. 1990-cı illərdə həddindən artıq borclu olan Rusiyanın 10 il içində borclarını ödəyib iqtisadi cəhətdən irəliləməsi bu ölkəni çox gücləndirdi. Maliyyə baxımdan heç bir ölkəyə və beynəlxalq təşkilata asılı olmayan Rusiyanın əlində bu anda yüz milyardlarla dollar ictimai fond var. Bu səbəblə yaşanan qlobal iqtisadi böhrandan az qala heç təsirlənməyən Rusiya, əksinə böhranın vurduğu ölkələrin başında gələn İslandiyaya kredit verir. İqtisadiyyatını gücləndirən Rusiya, xarici siyasətdə hücuma qalxdı; Orta Asiya, Qafqazlar və Qaradəniz  bölgəsində nüfuzunu artırdı, Orta Şərqdə daha təsirli bir güc ola bilmək üçün fürsət gözləyir. Yaxın gələcəkdə Rusiyanın Asiya qitəsində Çinlə, Avropa  qitəsində Avropa Birliyi ilə, qlobal diametrdə də ABŞ-la ciddi rəqabətə girəcəyi görünür.

Bir başqa qlobal "aktyor" isə Çindir. Son otuz ildə yüzdə 9 faiz böyüyən Çinin əlində 1.5 milyard dollar kurs ehtiyatı var. Çin 1978-ci ildə etdiyi cəmi ixracatı indi yalnız 1 gündə edir. Kömür, polad və sementdə dünyanın ən böyük istehsalçısı olan Çin, Afrika qitəsindəki nefti çıxarır və ixrac edir.

İstehsalatının yüzdə 70-ni ixrac edən Çin, iqtisadi qlobal bir güc olaraq çoxqütblü dünyanın ən əhəmiyyətli qütb başlarından biri olaraq səhnəyə çıxır.

Hindistan da dünyanın ən sürətli inkişaf edən, böyük iqtisadiyyata sahib ölkə olaraq bir başqa əhəmiyyətli qütb nöqtəsini xüsusiyyətini daşıyır. Hindistanda hələ də 300 milyon insan 1 dollardan aşağı  bir gəlirlə yaşamaq məcburiyyətində qalsa da, dünyadakı kasıbların yüzdə 40-ı bu ölkədə olsa da, Hindistan, texnologiya və proqram sahəsində etdiyi önəmli irəliləyişlə beynəlxalq sistemdə özünə möhkəm bir yer hazırlayır.

Çoxqütblü dünya, əlbəttə təkqütblü, yerində sayan və təzyiqçi beynəlxalq sistemdən daha yaxşıdır... Amma bu əhəmiyyətli qütbbaşı ölkələrin öz aralarında və digər ölkələrlə necə bir əlaqə forması quracaqları və ortaya necə bir nümunə qoyacaqları isə hələ tam müəyyən deyil.

Əlbəttə öz mənfəətlərini təmin edəcəklər, dünya qaynaqlarının böyük hissəsinə sahib olmaq istəyəcəklər və bunun üçün mübarizə edəcəklər, amma bu mübarizədə haqq, hüquq və insanlıq bir kənarda qalsa, onda onun indiki təkqütblü dünya sistemindən heç bir fərqi olmayacaq. Belə bir təhlükəyə məruz qalmamaq üçün yeni beynəlxalq sistemin mütləq ədalət, sülh və bərabərlik üzərində bina edilməsi, qlobal aktyorların da hüquqa və insan haqqlarına hörməti əsas götürülməlidir.

Bölmənin digər xəbərləri


® 2009 FAKTXEBER.COM

Dərc olunan materialların mətninə görə, redaksiya heç bir məsuliyət daşımır.
Saytdakı materiallardan istifadə edərkən istinad zəruridir.


25-05-2019 11:46



  (+994 55) 786-96-84

  [email protected]

Valyuta.com

Рейтинг@Mail.ru