Yazının XIX hissəsinə keçid

“Bitlz” fenomeni gənclərin köhnə sosial sistemə qarşı spontan (əvvəlcədən hazırlanmayan, planlaşdırılmayan, tərc.) qiyamı deyildi. Bu, əksinə, ələkeçməz sui-qəsdçilərin çox dəqiqliklə hazırladıqları, öz iradəsinin ziddinə şüurunun dəyişdirilməsi planlaşdırılan əhalinin böyük hədəf qrupuna fövqəladə dərəcədə dağıdıcı elementlərin yeridilməsi planı idi. Amerikada “Bitlz” ilə birlikdə “Tavistok”un kəşf etdiyi yeni sözlər və ifadələr dövriyyəyə daxil edildi. Musiqi sədalarına münasibətdə “rok” kəlməsi, “tineycer” (“yeniyetmə”), “kul” (cool - “müsibət”, “kef”), “discovered” (“kəşf edilən”, “aşkar edilən”) və “pop-musiqi” kimi kəlmələr kodlaşdırılmış sözlərdən ibarət leksikonun bir hissəsi və narkotiklərin qəbul edilməsi və istifadə olunması demək idi. Bu sözlər “Bitlz” ilə birlikdə gəldi və “Bitlz” hara gedirdisə, orada peyda olurdu, özü də “tineycerlər” onları dərhal “tapırdılar”. Yeri gəlmişkən, “Tavistok İnsan Münasibətləri İnstitutu”nun səyləri ilə “Bitlz” səhnədə peyda olana qədər “tineycer” sözü heç yerdə istifadə olunmamışdı.

Küçə müharibələri ilə bağlı halda olduğu kimi, kütləvi informasiya vasitələri və ilk növbədə də elektron KİV ilə əməkdaşlıq olmadan bu vəzifəni də həll etmək mümkün olmazdı. Xüsusi rol mundar tip olan Ed Sallivana ayrılmışdı – o, oynamalı olduğu rol üçün sui-qəsdçilər tərəfindən xüsusi olaraq hazırlamışdı. Əgər mətbuat onların ətrafında əsl ajiotaj qaldırmasaydı, Liverpuldan olan təlxək qrupuna və onların on iki-atonallı “musiqi” sisteminə heç kəs diqqət verməzdi. “On iki-atonallı sistem” – bu, Dionis kultu və Vaal kultu kahinlərinin musiqisindən götürülən və İngiltərənin Kpaliçası və deməli, Komitet 300-ün yaxın dostu Teo Adorno  (Adorno) tərəfindən “müasir” təsirə məruz edilən təkrarlanan ağır sədalardan ibarət idi.

“Tavistok” və onun “Stenford Tədqiqat Mərkəzi” xüsusi sözlər yaratdı və bu sözlər sonradan “rok-musiqi” və onu sevənlər arasında ümumi istifadəyə daxil oldu. Dəbə düşən bu sözlər sosiumdan qopan gənclərdən ibarət yeni böyük qrup yaratdı. Sosial injinirinq və sosial təsir vasitəsilə onları inandıra bildilər ki, “Bitlz” – həqiqətən də onların sevimli qrupudur. “Rok-musiqinin” kontekstində yaradılan bütün həlledici sözlər əhalinin yeni hədəf qrupu, yəni amerikalı gənclər üçün nəzərdə tutulmuşdu.

“Bitlz” əla işlədi, daha doğrusu, “Tavistok” və “Stenford” əla işlədilər. “Bitlz” isə sadəcə, “öz dostlarının azacıq köməkliyi ilə” (“with a little help from their friends”), proqramlaşdırılmış robot kimi reaksiya verirdi; “dostların azacıq köməyi” – bu, narkotiklərin qəbul edilməsi və “müsibət” vəziyyətə çatmağı ifadə edən kodlaşdırılmış sözlər idi. “Bitlz” gözə çarpan “yeni tip” – “Tavistok” jarqonunun daha bir ibarəsi – oldu. “Yeni tip”, “Bitlz” öz stillərini (ekstravaqant geyim, saç düzümü və danışıq tərzi) yaratmamışdan bir qədər əvvəl meydana çıxmış və yaşlı nəslin hiddətinə səbəb olmuşdu – heyhat, elə bu da planlaşdırılırdı.  Bu, Uillis Harmon və onun alim-sosioloqları və gen mühəndisliyi sahəsindən olan mütəxəssisləri tərəfindən hazırlanan və işə salınan “fraqmentləşmə - qeyri-adekvat adaptasiya” prosesinin bir hissəsi idi.

Cəmiyyətimizdə böyük əhali qruplarının beyninin effektli yuyulması işində həlledici rol mətbu və elektron kütləvi informasiya vasitələrinə məxsusdur. 1966-ci ildə kütləvi informasiya vasitələri Loc-Ancelesdə küçə müharibələrini şərh etməyə son qoyan kimi, küçə müharibələri də dayandı. KİV-in onlara diqqəti azaldıqca küçə bandaları dağılışmağa başlayır, sonra isə izsiz-soraqsız yox olurlar. 1966-cı ildə olduğu kimi, problem sadəcə olaraq “tükəndi”. Küçə bandaları cəmiyyətdə qeyri-sabitlik və təhlükə mühitinin yaradılması üzrə öz vəzifələrini yerinə yetirdilər. Eynilə belə bir ssenari “rok” musiqini də gözləyir. Kütləvi informasiya vasitələrinin diqqətindən məhrum ediləndən sonra o dinməzcə tarixdə öz yerini tutacaq.

“Bitlz” qrupunun ardınca - yeri gəlmişkən, onları bir yerə “Tavistok İnstitutu” toplamışdı – başqa “Made in England” rok qrupları da gəlmişdi. “Bitlz” ilə bağlı halda olduğu kimi, onlar üçün də kult səciyyəli “lirikanın” hamısını Teo Adorno yazır və “musiqini” də tam şəkildə özü bəstələyirdi. Dırnaq arasında verdiyim bu gözəl sözləri “bitlomaniya” kontekstində istifadə etmək mənə xoş deyil; bu mənə donuzcasına şəfqətdən çabalayan iki homoseksualist arasında çirkin kontakta münasibətdə yanlış olaraq istifadə olunan “sevgili” sözünü xatırladır. “Rok”u musiqi adlandıranda musiqi necə təhqir olunursa, “rok-lirika” da dil üçün o cür təhqirdir.

“Tavistok” və “Stenford” bunun ardınca Komitet 300-ün onlara sifariş etdiyi işin ikinci fazasını həyata keçirməyə girşdi. Yeni faza Amerikada sosial dəyişiklikləri daha da qızışdırdı. Amerika səhnəsində “Bitlz” hansı sürətlə peyda oldusa, həmin sürətlə də “puç olmuş nəsil” (“beat generation”) – bunlar kodlaşdırılmış sözlərdir və təyinatı ictimai qrupları bölmək və xüsusiləşdirməkdən ibarətdir – meydana çıxdı. KİV indi də diqqətini “puç olmuş nəsil” üzərində fokuslaşdırdı. “Tavistok” əsilli yeni sözlər sanki özbaşına peyda olmuşdu: “bitniklər”, “hippi”, “çiçəklərin övladları” – bu sözlər Amerikanın dilinə möhkəm daxil oldu. “Cəmiyyətdən qopmaq (və ya fərqlənmək, tərc.)” (“drop out”), çirkli cins geyinmək və uzun çirkli saçlar populyar oldu. “Puç olmuş nəslin” nümayəndələri özlərini qalan bütün Amerikadan qopartdı. Onlar da, özlərindən daha təmizkar olan “Bitlz” kimi, pis reputasiya qazandılar.

Yeni yaradılan sosial qrup və onun “həyat tərzi” milyonlarla amerikalını öz kultuna çəkdi. Amerikanın gəncləri heç özləri də bunu dərk etmədən radikal inqilaba məruz edildikləri vaxt, böhranın mənbəyini müəyyən etmək imkanı olmayan və deməli, böhranın hər cür narkotiklər, marixuana, bir müddət sonra isə lizergin kislotası kimi təzahürlərinə qyri-adekvat reaksiya verən yaşlı nəsil acizanə onun yanında idi. İsveçrənin SANDOZ farmasevtik kompaniyasının onlara bəxş etdiyi “LSD” – kompaniyanın kimyaçılarından biri, Albert Hoffmanın erqotaminin sintezini kəşf etməsi nəticəsində alınan, şüuru dəyişdirən ən güclü narkotiklərdən birii – “olmazın dərəcədə vaxtında” meydana çıxdı. Komitet 300 bu layihəni öz banklarından biri – S.C. Warburg vasitəsilə maliyyələşdirirdi, Amerikaya isə narkotiki filosof Oldos Haksli gətirdi.

Yeni “möcüzə-narkotikanı” Birləşmiş Ştatların bütün ərazisindəki kolleclərdə və “rok” konsertlərdə “sınaq” bağlamalarında sürətlə pulsuz paylamağa başladılar və bunun nəticəsində məhz LSD narkotiklərin geniş yayılmasının katalizatoru oldu. Burada dərhal inadkar sual meydana çıxır: bəs, “Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsi” (NMİ) (“Drug Enforcement Agency” - DEA) bu vaxt nə ilə məşğul idi? Heç bir mübahisə doğurmayan dolayısı dəlilər var ki, onlar NMİ-nin nə baş verdiyindən xəbərdar olduğunu, lakin ona qarışmamağın əmr edildiyini sübut edir.

Britaniyalı “rok-qruplar” ABŞ-a get-gedə daha çox gəldikcə, rok konsertlər amerikalı gənclərin gündəlik həyatının vacib elementinə çevrilməyə başladı. Bu “konsertlərlə” tandemdə gənclərin narkotika istifadə etməsi də proporsional surətdə artırdı. Ağır zərb sədalarının iblisanə hay-küyü dinləyicilərin şüurunu elə hala qədər kütləşdirirdi ki, onların istənilən birini yeni narkotikanın dadına baxmağa asanlıqla razı salmaq olardı – yalnız bunu əsas gətirmək kifayət olardı ki, “hamı bunu edir”. Əhatə edən həmyaşıdların nümunəsi – bu, çox güclü silahdır. “Yeni mədəniyyətin” işıqlandırılması üçün kütləvi informasiya vasitələrində maksimal dərəcədə mümkün olan geniş yer alındı, özü də sui-qəsdçilər buna heç bir sent də xərcləmədi.

Vətəndaş liderlərin və kilsə xadimlərin bir çoxunun yeni kultla bağlı güclü gileyi onun NƏTİCƏLƏRİNƏ qarşı yönəlmişdi, SƏBƏBLƏRİNƏ qarşı yox. Rok-kultun tənqidçiləri “quru qanun” dövründə edilən eyni səhvlərə yol vermişdi: onlar hüquq-mühafizə orqanlarını, müəllimləri, valideynləri – kimi gəldi tənqid edirdilər, bircə sui-qəsdçiləri yox.

Bu qüdrətli narkotika vərəminə münasibətdə hiddət və qəzəb məni çulğaladığı üçün oxucudan, mənə qətiyyən xas olmayan şözləri istifadə etdiyimə görə heç üzr də istəmirəm. Bütün Amerikada ən mundar narkotika əclaflarından biri Alan Ginzberqdir (Alan Ginsberg). Bu Ginzberq bir sent belə xərcləmədən LSD-ni bütün Amerikaya reklam etdi, hərçənd adi şəraitdə televiziyada belə bir reklam milyonlarla dollara başa gələrdi. Narkotiklərin və ilk növbədə də LSD-nin bu havayı reklamı öz pik həddinə altmışıncı illərin sonlarında, KİV-in tamamilə könüllü dəstəyi sayəsində çatdı. Ginzberqin kütləvi reklam kampaniyasının effekti çox dəhşətli idi; Amerika ictimaiyyəti eyni vaxtda bütöv bir sıra “gələcək mədəni şoka” məruz qaldı.

Uçqunabənzər informasiya selinə düşən və həddən ziyadə stimullaşdırmanın (bir daha təkrar etmək istəyirəm ki, bu, “Tavistok”un praktiki vəsaitlərindən əxz edilən “Tavistok” jarqonudur) təsirinə məruz qalan bizləri bu sel öz ağuşuna aldı. Müəyyən kritik həddə çatandan sonra isə həmin informasiya fövqəldozasını həzm etmək iqtidarında olmayan şüurumuz sadəcə, apatiyaya qərq olmağa başladı – yəni, “dərin hərtərəfli sirayət” bizi bezdirdi (xirtdəklədi). Ginsberq şair adına iddia edirdi, lakin şair olmağa çalışanların heç biri ondan böyük cəfəngiyyat yazmayıb və çərənləməyib. Ginzberqin qarşısına qoyulan vəzifənin poeziyaya demək olar heç bir aidiyyatı yox idi – onun vəzifəsi əhalinin hədəfə alınan qrupuna yeni submədəniyyəti sırımaq idi.

Ginzberqə köməkçi kimi Norman Meyleri qoşdular. Norman Meyler vaxtını mütəmadi olaraq dəlixanalarda keçirən yazıçılar sortuna aid olan qələm sahibi idi. Meyler Hollivudun solbaz yığıncağının sevimlisi idi və buna görə də onun Ginzberq üçün maksimum televiziya vaxtı almaq sarıdan problemi yox idi. Təbii ki, Meyler zahirən xoşniyyətli bəhanəyə istinad etməli idi – Ginzberqin əsl niyyətini açıq-açığına heç o da təbliğ edə bilməzdi. Buna görə də belə bir manevr həyata keçirilmişdi: Meyler kamera qarşısında Ginzberqlə poeziya və ədəbiyyat haqqında “ciddi” söhbətlər aparırdı.

Rok-qrupların və konsert prodüsserlərinin hamısı Ginzberqdən nümunə götürərək, geniş və havayı televiziya reklamı almaq üçün bu metoddan istifadə etməyə başladı. Bu soxulcanabənzər varlıqlara və onların özlərindən də çirkin əsərlərinə və rəzil ideyalarına havayı efir vaxtı vermək lazım gələndə elektron informasiya vasıtələrinin maqnatları böyük səxavət nümayiş etdirirdilər. Bu eybəcər çirkindilli “albomların” reklamı, mətbu və elektron kütləvi informasiya vasitələrinin səxavətli köməyi olmadan narkotiklərlə ticarət altmışıncı illərin sonları, yetmişinci illərin əvvəllərində olduğu kimi belə sürətlə yayılmaz və çox guman ki, bir neçə yerli əhəmiyyətli xırda rayonla məhdudlaşmış olardı.

Ginzberqə bütün ölkəyə translyasiya edilən bir neçə televerilişdə çıxış etmək müyəssər oldu. O, bu verilişlərdə incəsənət və musiqi aləmində inkişaf etməkdə olan “yeni ideyalar” və “yeni mədəniyyət” pərdəsi arxasında LSD və marixuananın üstünlüklərini vəsf edirdi. Ginzberqin pərəstişkarları elektron kütləvi informasiya vasitələrindən geri qalmayaraq, Amerikanın bütün ən iri qəzet və jurnallarının “İncəsənət” və “Kübar həyatı” sütunlarında “bu parlaq insan” haqqında qızğın məqalələr yazırdılar. “Dolça Sui-qəsdi”, NATO və “Roma Klubu”ndan olan ilhamvericilərinin heç bir qəpik də xərcləmədikləri belə geniş reklam kampaniyası qəzet, radio və televiziya tarixində indiyədək hələ olmamışdı. Bu, LSD-nin, yalnız azacıq “incəsənət” və “mədəniyyət” pərdəsi ilə örtülmüş, tamamilə pulsuz reklamı idi.