Dünən ABŞ Konqresinin Xarici Əlaqələr Komitəsi erməni “soyqırımı” haqda qətnamə layihəsini müzakirəyə çıxarıb. Erməni layihəsinin ABŞ Konqresi tərəfindən müzakirəyə çıxarılması artıq birinci dəfədir baş vermirdi və ötən illərdə olduğu kimi bu dəfə də erməni lobbisi bu məsələdən Türkiyəyə qarşı şantaj kimi istifadə etməyə çalışırdı. Ancaq bu il məsələnin daha bir özəlliyi var. Erməni layihəsi ABŞ administrasiyası tərəfindən də Türkiyəyə təzyiq elementi kimi istifadə edilir və bu yolla Ankara Ermənistanla sərhədləri açmağa məcbur edilmək istənir.

Lakin Ankara əvvəldən xəbərdar etmişdi ki, erməni layihəsini Konqresdə müzakirəyə çıxarmaqla Türkiyəni protokolları ratifikasiya etməyə məcbur etmək mümkün olmayacaq, əksinə, bu addım Ermənistan-Türkiyə yaxınlaşması prosesinə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına və Ankara-Vaşinqton münasibətlərinə sarsıdıcı zərbə vuracaq.
Dinləmələr ərəfəsində Vaşinqtondan alınan məlumatlar göstərirdi ki, Komitədə erməni layihəsini dəstəkləyənlər çoxluqdadır. Lakin Ankara son anadək Komitənin bu səhv addımdan çəkinəcəyinə ümid edirdi. Bakı vaxtı ilə saat 19-da başlayan dinləmələr ərəfəsində erməni və türk lobbi qrupları Konqres dəhlizlərində intensiv təmaslar quraraq komitə üzvlərinə təsir göstərməyə çalışıblar. Prezident Barak Obama isə son anadək öz münasibətini açıqlamırdı və Konqresi qətnamənin qəbulundan çəkindirmək üçün səy göstərmirdi. Martın 3-də Türkiyə prezidenti Abdullah Gülün Obamaya zəng etdiyi xəbər verilib. Lakin onların danışıqlarının məzmunu və ABŞ prezidentinin erməni layihəsi ilə bağlı mövqeyinin nədən ibarət olduğu açıqlanmırdı. Amerikadakı yəhudi təşkilatları da səslərini çıxarmırdı və bunun səbəbini başa düşmək çətin deyildi. Türkiyə hökuməti və baş naziri neçə vaxtdır İsraillə münasibətləri korlayıb.
Əslində xarici əlaqələr komitəsinin erməni layihəsini təsdiqləməsi ABŞ-ın “soyqırım” iddialarını tanıması mənasını vermir. Bunun üçün layihə Nümayəndələr Palatasında da təsdiqlənməli, daha sonra Konqresin yuxarı palatası olan Senatdan keçməlidir. Yalnız bundan sonra qətnamə ABŞ dövlətinin rəsmi mövqeyini ifadə edə bilər. Bu cür qətnamələrin qüvvəyə minməsi üçün prezidentin imzası tələb olunmur və Konqresin hər iki palatasının mövqeyi əsasdır. Ona görə də aydın idi ki, ABŞ və onun rəhbərliyi üzərində ciddi təsir imkanlarına malik olan erməni diasporu qətnamədən maksimum dərəcədə alver predmeti kimi istifadə edib Türkiyəni Ermənistan qarşısında geri addım atmağa məcbur etmək istəyir.
Müzakirələrə saatlar qalmış Türkiyənin xarici işlər naziri Əhməd Davudoğlu deyib ki, hər kəs Ankara-Vaşinqton münasibətlərinin nə dərəcədə əhatəli, regional sülhə və stabilliyə təsir qabiliyyətli olduğunu nəzərə almalıdır: “Bizim mövqeyimiz artıq Konqres üzvlərinə və administrasiyaya bəllidir. Vaşinqtonda olan nümayəndələrimiz mövqeyimizi açıq şəkildə ortaya qoyublar. Dünyanın hansı bölgəsinə nəzər salsanız orada Türkiyə-Amerika münasibətlərinə duyulan ehtiyacı hiss edərsiniz. Ümid edirik ki, bu ehtiyacı Konqresdə də nəzərə alacaqlar”. Davudoğluna görə Türkiyə və ABŞ Minsk Qrupunun üzvləri, Ermənistan və Azərbaycanla bir araya gələrək regiondakı problemləri dostcasına aradan qaldıra bilər. Ona görə də səyləri bu istiqamətə yönəltmək lazımdır. CNN Türk kanalı diplomatik qaynaqlara istinadən xəbər vermişdi ki, rəsmi Ankara Konqresin erməni layihəsini təsdiqləməsi durumunda ABŞ-dakı səfirin geri çağırılması da daxil olmaqla bir sıra cavab addımları atmağı nəzərdə tutur. Davudoğlu bu barədə dəqiqləşdirmə aparmayıb, ancaq təkrar edib ki, hər kəs vəziyyətin nə dərəcədə önəmli olduğunu anlamalıdır.
Komitədə müzakirələrin başlamasına cəmi bir neçə dəqiqə qalmış xəbər yayıldı ki, prezident Obama administrasiyası nəhayət məsələyə müdaxilə edib. Ağ Ev yanında Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəsmi nümayəndəsi Mayk Hammer bəyan edib ki, dövlət katibi Hillari Klinton komitənin demokrat sədri Hovard Bermana zəng vuraraq səsvermənin Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşması prosesini təhlükə altına alacağı barədə xəbərdarlıq edib. Qeyd edək ki, Hillari Klinton bir neçə gün əvvəl də Komitə üzvləri qarşısında çıxışı zamanı onları layihənin qəbulundan çəkinməyə çağırmışdı.
Gözlənilirdi ki, Obama administrasiyasının müdaxiləsi son anda Komitə üzvlərinin mövqeyinə təsir edəcək. Dinləmələr saat 19.10-da başlayıb və əvvəlcə komitə rəhbəri, “erməni ştatı” kimi tanınan Kaliforniyadan olan konqresmen Berman çıxış etməyə başlayıb. Bu dəqiqələrdə Türkiyə telekanalları Vaşinqton qaynaqlarına istinadən prezident Obamanın Abdullah Gülə zəng etdiyi haqda təcili xəbər yayıblar. Telefon danışığında Obamanın Türkiyəni Ermənistanla imzalanmış protokolların ratifikasiyası üçün “çevik davranmağa” çağırdığı deyilirdi. Ancaq daha sonra Ankaradakı qaynaqlardan dəqiqləşdirilib ki, söhbət Obama ilə Gül arasında yeni deyil, bir gün əvvəl baş tutan telefon danışığından gedir. Həmin telefon söhbəti zamanı Türkiyə dövlət başçısı amerikalı həmkarını erməni layihəsinin Konqresdən keçməsi halında bunun iki ölkə münasibətlərinə vuracağı zərbə barədə xəbərdarlıq edib. Amerika prezidenti isə Türkiyənin Ermənistanla imzalanmış protokolların ratifikasiyası prosesini tezləşdirməli olduğunu bildirib.
Berman isə çıxışında deyib ki, heç bir səbəb Türkiyənin “erməni soyqırımı” həqiqətlərinə gözlərini bağlamasına haqq qazandıra bilməz. O, “soyqırım”ın 20-dən çox ölkə və Avropa Parlamenti tərəfindən tanındığını deyib, Berman əlavə edib ki, insan haqları sahəsində dünya lideri olaraq ABŞ-da bu ölkələrin sırasına qatılmaqla üzərinə düşən əxlaqi məsuliyyəti yerinə yetirməlidir. “Hər millət öz keçmişi ilə hesablaşmalıdır” deyən Berman bildirib ki, Türkiyənin “soyqırım” həqiqətlərini qəbul etməsinin vaxtı çatıb. “Bu, türk xalqı üçün çətin və acı proses olacaq, ancaq sonunda türk demokratiyasını gücləndirəcək və Türkiyə-Amerika münasibətlərini daha da möhkəmləndirəcək. Türklər bu layihənin ikili münasibətlərimiz üçün qorxunc nəticələr doğuracağını deyir, doğrudan da bəlkə bəzi nəticələr olacaq, ancaq Türkiyənin ABŞ-la münasibətlərə ən azından bizim Türkiyə ilə münasibətlərə verdiyimiz önəm qədər önəm verdiyinə inanırıq” deyə Berman bildirib. Konqresmen çıxışında yazıçı Orxan Pamukun 1915-ci il hadisələri haqda sözlərinə görə “ölkəsindən qovulduğunu” da deyib. Berman deyib ki, Türkiyənin baş naziri Ermənistanla imzalanmış protokolların Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll edilmədən həyata keçirilməyəcəyi haqda dəfələrlə bildirib, ona görə də bu məsələdə irəliləmək imkanları qalmayıb. Komitə sədrinə görə Türkiyənin bu şərti “soyqırım” layihəsini təsdiqləməkdən başqa yol qalmadığını göstərir. Dinləmələr zamanı prezident Obamanın layihənin qəbul edilməsinə qarşı olduğu barədə müraciəti də oxunub. Daha sonra fasilə elan edilib və erməni layihəsi üzrə səsvermə Bakı vaxtı ilə 23.15-ə təyin olunub.
Nəhayət təyin olunan vaxtda Komitə üzvləri toplaşıblar və səsvermə başlayıb. Mürəkkəb şəraitdə keçən səsvermə xeyli uzanıb, Bakı vaxtı ilə saat 00.30 radələrinə olan məlumatlara görə Komitə üzvlərindən 22-i layihənin əleyhinə, 20-i lehinə səs vermişdi. Türkiyə telekanalları xəbər verib ki, səsverməni uduzduqlarını görən erməni lobbisi layihənin altına imza atan, lakin iclasa gəlməyən , Ağ Evdə və Nümayəndələr Palatasının iclas zalında olduğu deyilən 4 konqresmeni “ovlamağa” başlayıb. Xeyli səylərdən sonra onlardan 1-ini evindən iclasa gətirmək mümkün olub. Qalanlarını da gətirə bilmək üçün səsvermədə dondurulub. Nəhayət gecə saat 1-ə 15 dəqiqə qalmış səsvermə yekunlaşıb və nəticə ermənilərin xeyrinə olub. Erməni yalanlarından ibarət layihə 23 səs lehinə, 22 səs əleyhinə olmaqla komitədən keçib. Bununla da ABŞ administrasiyası və erməni lobbisi Türkiyəni Qarabağ şərtindən əl çəkməyə məcbur etmək üçün daha bir addım irəli getmiş oldu. Son məlumata görə, Türkiyə layihənin keçməsinə etiraz olaraq ABŞ-dakı səfiri Namiq Tanı geri - məsləhətləşmələrə çağırıb.
Qeyd edək ki, Azərbaycan üçün də həyati əhəmiyyət kəsb edən bu olayı ölkəmizin televiziyaları görməzdən gəldilər. Heç bir TV bu məsələyə xüsusi önəm və diqqət ayırmadı.